Het Japanse concept van Shu Ha Ri als een pad naar een integratieve benadering van de lichaamswerkpraktijk.

Hier in België kennen we Philippe Vandenabeele¹ misschien voor alles als de oprichter van de Shinzui Shiatsu-school. Zijn loopbaan is allesbehalve rechtlijnig, zeker in geografisch opzicht. Hij verbleef in Brugge, Brussel en Zweden waar hij zijn praktijk telkens combineerde met lesgeven. Enkele jaren geleden vestigde hij zich in Fukuoka, Japan. Het voelde een beetje zoals thuiskomen, zo vertrouwde hij mij ooit toe. De Shinzui Shiatsu-school is actief gebleven in België, meer bepaald in Gent, waar nog steeds een volwaardige shiatsu-opleiding verzorgt, onder de vakkundige leiding van Peter Albrecht.
Met meer dan dertig jaar klinische ervaring wordt en een internationaal parcours als  lesgever heeft Philippe de nascholing Shinzui Shuhō ontwikkeld. Zijn cursussen combineren zijn jarenlange klinische ervaring met voortdurende praktijk en studie in manuele therapie en anatomie, evenals zijn huidige onderzoek naar de wortels van Shiatsu en Ampuku.
Dit artikel is eerder gepubliceerd in het tijdschrift van de American Organization for Bodywork Therapies of Asia².

“Blijft steeds de fundamenten eren ook al heb je je die eigen gemaakt en je uiteindelijk verder gaat dan wat je leerde.”
– Theemeester Sen no Rikyū (1522 – 1591)

Philippe Vandenabeele

Tijdens mijn parcours als lichaamswerker en -docent was het integreren van de diverse kenmerken en technieken die ik heb geleerd een voortdurende zoektocht. Als beoefenaars is het altijd ons doel om steeds vaardiger te worden, zodat we onze cliënten beter kunnen helpen. Op mijn reis heeft dit ertoe geleid dat ik technieken uit zowel oosterse als westerse lichaamswerktradities heb bestudeerd, geleerd en geïntegreerd.

Mijn bedoeling met dit korte essay is om mijn persoonlijke interpretatie van het begrip van het Japanse concept “Shu Ha Ri” te introduceren en om uit te leggen hoe het mij een kader gaf voor de geïntegreerde aanpak die ik in mijn praktijk hanteer. Het heeft mij geholpen bij mijn streven om Oost en West samen te brengen, terwijl ik traditie belichaam, innovatie omarm en mijn eigen methodologie ontwikkel: Shinzui Shuhō (真髄手法), of Core Bodywork.

 
Het Japanse concept van Shu Ha Ri

In de Japanse kunsten, en dus ook in lichaamswerk, beschrijft het principe van Shu Ha Ri drie ontwikkelingsfasen op weg naar vakmanschap. Shu (守) is de eerste fase: waarin de beginner de leraar respectvol observeert en nabootst om de basisprincipes en de juiste lichaamstechnieken te leren. Door toegewijde oefening wordt de ijverige beginner uiteindelijk een leerling in de Ha (破)-fase waarin hij verder gaat dan starre interpretaties van de basisprincipes. In deze fase ondergaat de beginnende beoefenaar een ontwikkeling waardoor hij meer vaardigheid en expertise verwerft.
Door voortdurende studie en gerichte oefening overstijgt de beoefenaar uiteindelijk de techniek – door de principes van de kunst volledig te belichamen. Dit is het moment waarop hij de Ri (離)-fase bereikt. Ri is geen doel op zich, maar een fase waarin de beoefenaar een bekwaam vakman wordt, wat uiteindelijk de mogelijkheid biedt om virtuositeit of ‘meesterschap’ te ontwikkelen. Deze virtuositeit maakt vervolgens de integratie van andere modaliteiten in de eigen praktijk mogelijk, aangezien meesterschap ons in staat stelt trouw te blijven aan de basisprincipes en ons tegelijkertijd aan te passen aan steeds veranderende omstandigheden, en ons in staat stelt verder te kijken dan de traditionele vorm en techniek.

De Ontwikkeling van Moderne Shiatsu

In een poging om een meer samenhangende lichaamswerkpraktijk te creëren, helpt het principe van Shu Ha Ri ons te begrijpen hoe de Japanse cultuur en Japanse kunsten nauw verbonden zijn gebleven met de traditie, terwijl ze tegelijkertijd openstaan voor innovatie.
Dit geldt ook  voor de ontwikkeling van Shiatsu, en Shu Ha Ri laat ons zien hoe Tamai Tenpeki en Kaisen Tanokura, die de term ‘Shiatsu’ in de jaren 1930 bedachten, sterk beïnvloed waren door de westerse anatomie en lichaamswerktechnieken, terwijl ze desondanks stevig geworteld bleven in de Japanse lichaamswerktraditie. Tanokura stelt expliciet, in zijn baanbrekende boek ‘Shisho Ryoho Hiroku’ (指掌療法秘録), dat zijn praktijk ‘oosterse therapie combineert met Amerikaanse osteopathie en chiropraxische benaderingen’.

Een dieper begrip van Shu Ha Ri bevorderen

Voor de westerse geest lijkt Shu Ha Ri misschien een lineaire ontwikkeling naar meesterschap – het te bereiken doel.
Hoewel deze visie een kern van waarheid bevat, is dat toch niet de enige manier om Shu Ha Ri te interpreteren. Sommigen hebben Shu Ha Ri beschreven als een cirkelvormig of spiraalvormig proces in plaats van een lineaire weg naar een eindpunt. Misschien is dat een betere benadering. Deze visie erkent immers dat beoefenaars, na het bereiken van Ri, een nieuwe fase van Shu ingaan, waarin ze hun vaardigheden blijven aanscherpen in een voortdurende cyclus.
Een derde manier om Shu Ha Ri te begrijpen, vond ik in een concentrisch pad – met Shu als kern. Voor mij vertegenwoordigt deze kern de fundamenten die altijd aanwezig zijn in mijn behandeling.
Ik wil benadrukken dat ik er geen bezwaar tegen heb om Shu Ha Ri te zien als een cirkelvormig of zelfs een lineair pad. Het hangt allemaal af van het perspectief dat we kiezen, en van ons eigen ontwikkelingsstadium op weg naar vakmanschap en meesterschap.
De lineaire, cirkelvormige, spiraalvormige en concentrische perspectieven kunnen allemaal naast elkaar bestaan en ons begeleiden op ons pad.

De Drie-eenheid van Fundamenten

Door mijn persoonlijke reis en beoefening van Oost-Aziatische lichaamswerk – en daar hoort voor mij ook meditatie en Qi Gong bij – ben ik me gaan identificeren met wat ik zie als een ‘Drie-eenheid van Fundamenten’ die dient als een leidend kader voor de reis door Shu Ha Ri. Deze drie-eenheid bestaat uit Hara, Yin en Yang, en Communicatie.
Zoals ik het zie, staan deze drie pijlers niet los van elkaar, maar zijn ze intrinsiek met elkaar verweven en in overeenstemming met de ontwikkelingsfasen van de beoefenaar: het ontwikkelen van een sterke fysieke basis (Shu); het verdiepen van het begrip van Oost-Aziatische medische principes (Ha); jezelf openstellen voor de steeds veranderende aard van de werkelijkheid door verbinding en communicatie (Ri).
Deze drie-eenheid weerspiegelt op elegante wijze het klassieke concept van Tian Di Ren (Hemel, Aarde en Mens), dat de harmonieuze en onderlinge verbondenheid van alle niveaus van het menselijk bestaan symboliseert.

Shu - Hara: De basis van lichaamsmechanica

In het concentrische model van Shu Ha Ri vormt Shu de centrale kern: de fundamenten die in elk moment van de beoefening aanwezig blijven. In Oost-Aziatische lichaamswerk wordt deze kern belichaamd in de Hara, de onderste Dantian, die dient als onze verbinding met de aarde en dat het reservoir is van onze Jing (Essentie). Om het Shu-stadium onder de knie te krijgen, moet men leren werken vanuit de Hara en een ontspannen, open, uitgelijnde houding aanhouden in plaats van te vertrouwen op spierkracht.
Zonder deze fysieke aarding is het onmogelijk om het volledige helende potentieel van de kunst te realiseren. Een stabiele Hara beschermt ook de vitaliteit van de beoefenaar, verankert de beoefening van Ting – luisteren met het hele wezen – en creëert een veilige ruimte waar de ontvanger zich echt gedragen voelt. Om Shu werkelijk te belichamen, moet de beoefenaar ook toegewijde innerlijke ontwikkeling nastreven door middel van meditatie en Ki-oefeningen. Dit is essentieel en kan niet genoeg benadrukt worden! Pas wanneer wij, als beoefenaars, voldoende verankerd zijn in onze eigen Hara, kunnen we nauwkeurig de Ki-dynamiek van de ontvanger observeren, wat uiteindelijk de nodige stabiliteit biedt om de veelzijdige kaarten van Ha en de intuïtieve vrijheid van Ri te verkennen.

Ha - Yin en Yang: De kaarten van de Oost-Aziatische geneeskunde

Als Shu de wortel is, vertegenwoordigt het Ha-stadium expansie: de beoefenaar doorbreekt elke rigide interpretatie van de grondbeginselen om te navigeren door het veelzijdige theoretische landschap van de Oost-Aziatische geneeskunde. In dit stadium blijft de beoefenaar een dieper begrip en innerlijk weten ontwikkelen van hoe de Oorspronkelijke Eenheid zich differentieert in de ‘myriade van dingen’. De beoefenaar leert navigeren door de ‘kaarten’ van de traditie – beginnend met Yin en Yang en zich ontvouwend in de Vijf Transformaties, de Zes Divisies en de Acht Krachten (van de Bagua). Ze vormen een kompas voor het onderscheiden van patronen van verandering, zowel in zichzelf als in de ontvanger.

 
Ri - Communicatie: De Kunst van de Aanraking

In Ri gaat de beoefenaar voorbij strikte vormen naar de belichaming van de kernprincipes van de ‘Kunst van de Aanraking’ – waarbij techniek wordt omgezet in diepgaande communicatie.
Deze fase legt de nadruk op luisteren met je hele wezen, waarbij je een stille dialoog aangaat die het gehele wezen van zowel de beoefenaar als de ontvanger aanspreekt. Belangrijk is – in de context van Shinzui Shuhō – dat Ri de naadloze integratie van andere modaliteiten mogelijk maakt zonder de oorspronkelijke essentie te verliezen. Door te putten uit de fundamentele concepten van de Oost Aziatische medische theorie, navigeert de beoefenaar vakkundig door diverse kaarten en technieken.
Daardoor wordt de behandeling natuurlijk en moeiteloos. De kunst blijft geworteld in Shu en wordt verder ontwikkeld in Ha, terwijl ze tot bloei komt in Ri.

Alles samenbrengen

Samenvattend: het principe van Shu Ha Ri gaat verder dan een lineaire ontwikkeling naar meesterschap;  het biedt een cruciaal kader voor de beoefenaar om de traditie te belichamen en tegelijkertijd innovatie te omarmen en zich aan te passen aan veranderende tijden.
Of de reis nu wordt gezien als een spiraalvormig, cirkelvormig of concentrisch pad, het proces vereist dat de basisprincipes de stabiele kern van iemands praktijk blijven.
Echt vakmanschap draait uiteindelijk om trouw blijven aan de fundamentele principes van onze kunst, terwijl we ons aanpassen aan veranderende omstandigheden – al onze technische vaardigheden omzetten in een authentieke, intuïtieve geneeskunst.

¹     Philippe Vandenabeele is de auteur van “AMPUKU Abdominale Acupressuur: Japans Lichaamswerk; De klassieken” (2021) en coauteur van “The Essence of Shiatsu: The Masters View” (2025).

Voor meer informatie over de nascholing Shinzui Shuhō in Fukuoka : www.shinzui-academy.com. Voor meer informatie over Shinzui Shiatsu School België www.shinzui-shiatsu.be.

²     De Nederlandse versie van dit artikel en de inleiding werden verzorgd door Tom Bruwier.