In de eerste twee delen van Viorel Mihai’s persoonlijke geschiedkundige kijk op de historische achtergrond van Shiatsu konden we lezen hoe Shiatsu ontwikkeld werd op ongeveer hetzelfde moment als de vroegmoderne Japanse natie in de Meiji-periode. Na jaren van isolement en een grote invloed van de Chinese cultuur in filosofie, religie, kunst en wetenschappen richtte de Japanse intelligentsia zich nu naar het Westen om een echt modern land te worden en hoe Shiatsu in het prille begin van zijn bestaan wel moest meesurfen op die golf van moderniteit om geloofwaardig te zijn en als therapie aanvaard te worden.
Vandaag maken we een sprongetje naar het Naoorlogse Japan en maken we kennis met Tokujiro Namikoshi.

Het volledige artikel verscheen oorspronkelijk als laatste hoofdstuk van het boek “The Essence Of Shiatsu” van Mike Mandl (2025). Viorel bezorgde ons een nieuwe versie van zijn artikel met tal van nieuwe invalshoeken.

Viorel Mihai

DEEL TWEE: DE WETENSCHAPPELIJKE BENADERING VAN SHIATSU 

2.1 De historische achtergrond: het naoorlogse Japan

Het naoorlogse Japan is een van de donkerste periodes in de Japanse geschiedenis en wordt gekenmerkt door de bruuske overgang van koloniale macht naar een land dat – materieel zowel als mentaal – verwoest was door atoombommen. Verslagen door de westerse mogendheden werd Japan voor het eerst in zijn lange geschiedenis bezet door een vreemde natie. De enorme omvang van de verwoesting is waarschijnlijk alleen te vergelijken met de identiteitscrisis van een land dat probeerde zichzelf radicaal opnieuw uit te vinden om precies dat lot te vermijden dat het onderging in het wrede naoorlogse landschap. Japan had nieuwe modellen nodig, maar realiseerde zich tegelijkertijd de enorme zelfvernietiging die het beleid dat was gericht op een verregaande verwesterlijking had aangericht.

De traditionele Chinese ideologieën werden nog steeds als achterlijk en reactionair beschouwd. Om de geest van een gebroken natie op te beuren, waren nieuwe modellen nodig. Er was een groeiende vraag naar Japanse normen, Japanse rolmodellen, Japans vakmanschap, alles wat Japans was.

2.2 De geschiedenis van de geneeskunde in het naoorlogse Japan

In deze periode zijn er geen radicale omwentelingen in de geschiedenis van de geneeskunde in Japan. De westerse geneeskunde blijft stevig verankerd en heeft een autoritaire controle over de medische sector. Het onderdrukken van traditionele geneeswijzen is niet langer een doel, maar eerder een bestuurlijke uitdaging. Daarom wordt in academische kringen het onderzoek naar de veiligheid en efficiëntie van traditionele geneeswijzen aangemoedigd. Ook de traditionele Japanse lichaamsbehandelingen maakten een moeilijke periode door, aangezien de geallieerden onder leiding van generaal MacArthur in 1948 de beoefening ervan, samen met andere traditionele Japanse praktijken, volledig verboden. De meest getroffen groep was de groep van blinden en slechtzienden, die door het verbod op traditionele Japanse geneeskunde en lichaamswerk, ingesteld door MacArthur, werd verhinderd in hun levensonderhoud te voorzien. Het verbod werd uiteindelijk opgeheven na grootschalige protesten en zeker ook onder internationale druk, onder meer van Hellen Keller, een doof-blinde Amerikaanse schrijfster en politieke activiste die luidop her stem liet horen en er bij de Amerikaanse regering op aandrong het verbod in te trekken¹.

2.3 De frauduleuze ‘verwetenschappelijking’ van vingerdruk

De term “verwetenschappelijking” werd door geen van de direct of indirect betrokken partijen gebruikt om het ontstaansproces van Namikoshi Shiatsu te beschrijven. Verwetenschappelijking is zelfs geen correcte term, hoewel er zowel in het Chinees als in het Japans overeenkomende termen voor bestaan. Ik geef de voorkeur aan ‘sensibilisering van vingerdruk’ om de mislukte poging te beschrijven om Shiatsu uitsluitend op de moderne medische wetenschappen te baseren. Het is mijn persoonlijke keuze, gebaseerd op het waarnemen van patroonovereenkomsten met bepaalde fasen in de eveneens mislukte poging tot modernisering van de Chinese geneeskunde, zoals beschreven in het boek van Sean Hsiang-lin Lei².

Fukunaga’s poging om de vingerdruk te verankeren in een vreemde mengeling van westerse geneeskunde en religieus geïnspireerde healing legde de basis waarop Namikoshi de volledige wetenschappelijke onderbouwing van de vingerdruk zou bevorderen, mét de discrete betrokkenheid van de medische gevestigde orde.

In het naoorlogse Japan wordt de geschiedenis van Shiatsu gedomineerd door Tokujiro Namikoshi. Misschien is hij wel de meest symbolische figuur in de hele geschiedenis van Shiatsu. Er zijn eindeloos vele pagina's gevuld in een poging om de enorme erfenis die Namikoshi aan het vakgebied heeft nagelaten te beschrijven. Maar geen enkele pagina die twijfelde aan zijn verhaal, zag het daglicht. Of in ieder geval, het lijkt alsof ik de eerste ben die daar een poging toe ga doen. Als de verhalen rond Namikoshi waar zijn, dan zullen ze de toets der kritiek doorstaan; ik laat het aan u over om daarover te oordelen.

Namikoshi was een 7-jarig wonderkind dat zijn moeder van atretische pijnen geneest en later in zijn leven, na veel vallen en opstaan, een volledig wetenschappelijke stijl ontwikkelt die de enige Shiatsu-stijl is geworden die officiële erkenning heeft gekregen van het Japanse Ministerie van Volksgezondheid. Dit mythologische verhaal³  is gedurende enkele decennia ontelbare keren herhaald en tot voor kort stond het ook op de officiële website van het Japan Shiatsu College.

Omdat men zich realiseerde hoe onrealistisch het verhaal was, is het geleidelijk aan verwijderd van Shiatsu-gerelateerde websites en vervangen door eenvoudige uitspraken zoals “Tokujiro Namikoshi is de grondlegger van Shiatsu...”

Maar ja, wie maakt zich daar druk om? Wie neemt de moeite om onderzoek te doen? Welnu, ik heb wat onderzoek gedaan, en ik denk dat Namikoshi een buitengewoon begaafd genezer was. Iedereen die iets weet over zijn indrukwekkende biografie zal niets tegen deze stelling hebben. Ik heb talloze verslagen gelezen van mensen die de kans hadden Namikoshi persoonlijk te ontmoeten. Al deze verslagen hebben twee dingen gemeen. Ten eerste getuigde iedereen die Namikoshi persoonlijk ontmoette dat het eerste wat hen opviel in zijn aanwezigheid was dat ze een zeer krachtige energie voelden die van hem uitging. Zijn aanwezigheid was bijna opwindend en maakte een blijvende indruk op iedereen die de kans had gehad hem persoonlijk te ontmoeten.

Een wetenschappelijke fraude?

Verder heeft niemand ooit verklaard onder de indruk te zijn geweest van Namikoshi's uitgebreide lezingen over de fysiologische mechanismen die worden geactiveerd door het uitoefenen van vingerdruk. Misschien begrijpt u niet helemaal waar ik met deze uitspraak naartoe wil. Ondanks het ontbreken van enige medische opleiding en wetenschappelijke publicaties, wordt Namikoshi nog steeds gezien als de grondlegger van een volledig wetenschappelijke Shiatsu.

Het hoogtepunt van Namikoshi's nalatenschap is de officiële erkenning door het Japans Ministerie van Gezondheid, van zijn stijl en zijn school in de jaren 1950. In tegenstelling tot zijn voorgangers had Namikoshi een zeer hoge publieke bekendheid en stond hij bekend om zijn verbluffende klinische resultaten, maar niet om de peer-reviewed artikelen over het onderzoek dat hij had gedaan naar Shiatsu. En daar is een heel eenvoudige reden voor: Namikoshi publiceerde geen onderzoek omdat hij dat niet deed. Naar mijn mening zal Tokujiro Namikoshi, tenzij er in de toekomst ander overtuigend bewijs naar voren komt, niet alleen herinnerd worden als de beroemdste Shiatsu-beoefenaar, maar ook als een wetenschappelijke bedrieger.

De stijl van Namikoshi lijkt sterk op de stijl die Kazuma Fukunaga in zijn boek presenteert. Het belangrijkste verschil is dat in de Namikoshi-stijl het belang van religieuze genezing is verbannen. Namikoshi trad in de voetsporen van zijn voorganger door de trajecten van de meridianen en de acupunctuurpunten opzij te schuiven en ze te vervangen door conventionele behandelingslijnen en de beroemde Namikoshi-punten.

Hier is mijn vraag: hoe is het mogelijk dat een therapeut zonder wetenschappelijke opleiding en zonder peer-reviewed publicaties wordt gezien als de grondlegger van een behandelmethode die is gebaseerd op de moderne medische wetenschap?
De feiten zijn onweerlegbaar: Namikoshi's enige opleiding was in traditionele lichaamswerk, Anma, en zijn klinische carrière kwam pas echt van de grond nadat hij zijn licentie had behaald. De afgelopen twintig jaar heb ik onderzoek gedaan om de opleiding van Namikoshi of zijn wetenschappelijke publicaties te achterhalen. Resultaten: geen opleiding in anatomie of fysiologie, behalve misschien wat hij tijdens zijn Anma-opleiding heeft geleerd; er is geen enkele wetenschappelijke publicatie op zijn naam.

Dus herhaal ik mijn vraag: hoe kon Namikoshi de vingerdruk baseren op moderne wetenschappen die hij in werkelijkheid nooit had bestudeerd?

De centrale tekortkoming in het officiële verhaal is dat Namikoshi als therapeut waarschijnlijk een van de grootste genezers in de geschiedenis van Japan was, maar dat hij naar mijn mening als medisch wetenschapper een totale bedrieger was. Namikoshi beschikte niet over het intellectuele vermogen om medische verklaringsmodellen voor zijn vingerdruktherapie te ontwerpen, gekaderd in moderne medische terminologie. Namikoshi’s ongelooflijke kracht lag in de praktijk. En die had niets te maken met kennis van de moderne medische wetenschappen.
Er zijn veel argumenten die mijn standpunt ondersteunen en die verdienen een gedetailleerde analyse die niet in deze bijdrage past. Een van de punten die ik hier benadruk, is de nadruk op het beschrijven van Namikoshi Shiatsu als een puur Japanse modaliteit in een tijd waarin, zoals ik eerder al zei, er vraag was naar alles wat Japans was om de Japanse waardigheid te herstellen en het moreel van een gebroken natie te verhogen. Er is een YouTube-video waarin de grote Namikoshi zelf uitlegt hoe Anma oorspronkelijk uit China kwam, westerse massage uit Europa en chiropraxie uit de Verenigde Staten, maar dat Shiatsu geen verband houdt met deze behandelvormen. Hij deed deze uitspraken met een strak gezicht, terwijl hij zelf heel goed wist dat zijn enige professionele opleiding in Anma lag.

¹     Helen Selsdon, Helen on Helen: Helen Keller's Travels Through Japan

²    Sean Hsiang-lin Lei, Neither Donkey nor Horse: Medicine in the Struggle over China's Modernity. University of Chicago Press, 2014.

³     Kiyoshi Ikenaga, Canadian College of Shiatsu Therapy website