SHIATSU EN MEDITATIE

In dit artikel vindt u enkele ideeën die ik tien jaar geleden al op papier had gezet. Het leek me belangrijk om ze opnieuw op te nemen en te verfijnen, zodat ze vandaag opnieuw toegankelijk zijn. Ik hoop dat deze overwegingen een plaats zullen vinden in uw praktijk en dat deze tekst u zin geeft om in alle rust te gaan zitten.

Bernard Bouheret^[1]

NL: Dit artikel werd overgenomen uit een editie van de Lettre de l'AIST en vertaald met toestemming van de auteur.

“Geef meer dan je kunt terugkrijgen.
En vergeet het.
Dat is de heilige weg.”
René Char

In een tijd waarin sommigen elk spiritueel aspect van de beoefening van Shiatsu willen ontkennen en anderen het willen zien verdwijnen in volledig hallucinerende, multidimensionale sferen, kwam ik op het idee dat het misschien tijd was om de zaken weer op hun plaats te zetten en mijn ervaring van meer dan 40 jaar beoefening, zowel van shiatsu als van meditatie, te delen. Misschien is er een gulden middenweg die het waard is om even bij stil te staan, om even te gaan zitten en in alle rust te mediteren - dat is het juiste woord - over dit aspect. De vraag is het waard om gesteld te worden en zou als volgt geformuleerd kunnen worden:

Wat hebben Shiatsu en spiritualiteit met elkaar te maken? 

In verband met wat zojuist is gezegd, kwam er plotseling een grote twijfel in mijn geest op: had ik het recht en de legitimiteit om de ideeën door te geven die mij na aan het hart lagen en waarmee ik al vele jaren werkte?
Er viel een grote stilte in mij, ik ging zitten, de geest van meditatie kwam zoals gewoonlijk en ik zag de dingen tot rust komen. Een innerlijke stem sprak: “Keer terug naar de bronnen van deze geneeskunde en je zult zien dat alles duidelijk is”, zei ze.
De bron was de Su Wen, de bijbel van de acupuncturisten, en de eerste elf hoofdstukken waarin Qi Bo de vragen beantwoordt van Huang Ti, de Gele Keizer, en die ik graag met u wil bespreken.
In hoofdstuk 1 van het eerste boek, getiteld “Over natuurlijke zuiverheid in de hoge oudheid”, stelt Huang Di een vraag aan Qi Bo, die antwoordt:
"De ouden volgden de Dao en vormden zich naar het Yin/Yang ...
Ze waren gematigd in hun voedingspatroon, vermeden overwerk, zorgden ervoor dat hun lichaam en geest niet verslechterden en konden zo een eeuw lang leven.
De mensen van nu doen dat niet meer, ze drinken zich vol met alcohol, zijn roekeloos en wellustig...
De wijzen uit de oudheid leerden iedereen om tijdig de perversiteiten van uitputting te vermijden en door kalmte en concentratie hun natuurlijke ademhaling in volgzaamheid te behouden, hun geest goed in bedwang te houden, zodat ziekten geen vat op hen konden krijgen.
Dankzij de beperking van de begeerten en het “bedwingen van de neigingen blijft het hart vredig en onbewogen, werkt het lichaam zonder uitputting, volgt de ademhaling een regelmatig verloop en is iedereen tevreden...”

In hoofdstuk 3 staat:

“De vrede van het hart, die de sereniteit van de tijd bevestigt, onderhoudt de standvastigheid van Yang en maakt externe perversiteiten onschadelijk, hoe ondermijnend ze ook zijn. Volgens de kalender onderwerpen de Wijzen hun eigen levensadem aan de hemelse adem en brengen ze zo continuïteit met de Geesten.”

Hoe kan men deze vrede van het hart cultiveren die zelfs klimaataanvallen voorkomt?
Hoe kan men zijn levensadem onderwerpen aan de Adem van de Hemel?
Hoe kan men in continuïteit treden met de Geesten?
Is dit nog steeds actueel?
Is dit interessant voor een zorgverlener?

Daar begint het innerlijke werk en krijgt meditatie hier zijn volle betekenis.

Hoe deskundig en efficiënt een behandelaar ook is, hij kan dit innerlijke werk niet negeren, waaruit hij zijn kracht, zijn kalmte en zijn aanwezigheid put, waar alles plotseling lijkt te worden geabsorbeerd door de diepte van het innerlijk.
De spreuken uit de Qi Gong klinken plotseling door: “We horen zonder te luisteren, we zien zonder te kijken, we volbrengen zonder te handelen, we voelen zonder aan te raken...”
Het is nog steeds geneeskunde, maar het is nog meer medische kunst, een voorouderlijke levenskunst, de kunst om het leven te voeden (Yang Sheng Gong)!

Maar hoe krijgen we toegang tot deze innerlijke ruimtes en waarom zouden we dat doen?
Wat is het verband tussen zorg en meditatie?

(Photo: Tom Bruwier)

Moeten we antwoorden met de grappen en grollen en het cynisme van Woody Allen?
“Er bestaat ongetwijfeld een onzichtbare wereld. Men mag zich echter afvragen hoe ver die van het stadscentrum verwijderd is en tot hoe laat die open is.”
Of niet?

Niemand weet hoe de wetenschap van de (onzichtbare) meridianen van acupunctuur is ontstaan, maar één ding is zeker: de punten en banen zijn niet empirisch ontdekt, daarvoor is het systeem veel te complex. Sommigen denken, en ik ben een van hen, dat alles van binnenuit is gezien door de Meesters uit de hoge oudheid, en dat al sinds mensenheugenis.
En dat staat al vermeld in de beroemde Su Wen.

Hetzelfde geldt in India met de 72.000 nadi's! Ida aan de linkerkant, Pingala aan de rechterkant, die er elk 36.000 leveren, en het centrale kanaal Sushumna, dat zo veel lijkt op het conceptiekanaal (Ren Mai) uit de Chinese geneeskunde.
De meesters van de Upanishads worden de “Rishi's” genoemd, de Zieners, degenen die toegang hadden tot helderziendheid en puur bewustzijn.
‘Tat Twam Asi’: Jij bent Dat! Niet dit lichaam van vlees en bloed, maar dit lichaam van adem dat niet onderhevig is aan de tand des tijds. Alles wat onderhevig is aan de tijd kan niet echt zijn!
Het vederlichte lichaam van Qi Gong, het subtiele lichaam van de Tibetanen, het regenbooglichaam van de Aboriginals, het glorieuze lichaam van de christenen. De ademhand van Shiatsu.
In dit lichaam wonen is het universum denken!
Daarom spreekt de Su Wen over de oudheid als een gezegende tijd waarin de Wijzen de koningen van de wereld waren. Maar deze wereld is geen wereld ver weg in de tijd, maar diep in ieder van ons en dus op een zekere afstand van het wereldlijke van alle tijdperken. Er is altijd het wereldse geweest, gericht naar buiten, en de wijze, gericht naar binnen.

Er is nog iets anders dat belangrijk is om te vermelden en dat alle wijzen ook hebben benadrukt, namelijk dat ieder mens een lagere natuur (Aarde) en een hogere natuur (Hemel) heeft en dat het doel van het leven is dat deze hogere natuur de lagere natuur naar zich toe trekt. Bij het beoefenen van Shiatsu realiseer je je al snel dat wanneer de toegang tot dit hogere niveau niet open is, er iets essentieels ontbreekt: vreugde!
Vreugde als vrede in beweging!
Wij, beoefenaars, moeten deze vreugde cultiveren, want uiteindelijk komen patiënten (en niet klanten) vooral bij ons aankloppen om deze vreugde te vinden die hen misschien weer gezond zal maken. Zelfs wanneer hij met intense pijn wordt geconfronteerd, blijft de beoefenaar in contact met deze diepe vreugde, die het domein is van de innerlijke rust die tijdens de ochtendmeditatie wordt gecultiveerd. Wanneer we worden geconfronteerd met ziekte, lijden en bepaalde drama's van het dagelijks leven, is de enige manier om stabiel te blijven, in deze ruimte van het hart te blijven. Ik heb dit vaak zo genoemd: “Stabiele houding, vaste hand, zuiver hart”.

Wanneer de Su Wen zegt: “Iedereen is op zijn eigen manier ziek, daar moet de arts altijd rekening mee houden”, kan het ideogram ook worden gelezen als de wijze (de wijze arts, want hij is een man van reflectie en innerlijkheid)^[2]
Toen Heraclitus in de 5e eeuw v.Chr. de beroemde uitspraak “Je kunt nooit twee keer dezelfde rivier oversteken” deed, begreep hij de vergankelijkheid van de dingen, hij keerde zijn geest naar binnen en de taoïsten noemden dat "De omkering van de blik. " Sluit je ogen voor de buitenwereld, open je ogen voor de binnenwereld, kijk met je oren, want die hebben geen oogleden! In alle Dao Yin-, Qi Gong- en zit-oefeningen wordt deze existentiële omkering aanbevolen, zonder welke de discipline gedoemd is tot oppervlakkigheid en geen diepgaande en blijvende transformatie teweegbrengt.

Maar wat heeft dit met ons, Shiatsushi, te maken?

Door de blik naar binnen te richten en in rust te zitten, ontstaan er ruimtes in het lichaam en vervolgens in het bewustzijn, en het is in diezelfde ruimte dat de patiënt zal worden ontvangen, gehoord en begrepen. De diepte die we creëren in de zitpositie tussen onszelf (binnen) en de wereld (buiten) wordt onmiddellijk een ruimte van welkom en mededogen voor de ontvanger die lijdt of op zoek is naar meer welzijn, evenwicht en sereniteit.
Het is net zo eenvoudig als een raam openen en zien en voelen hoe de buitenlucht de kamer binnenstroomt en deze volledig vult.
En dan is er een nieuw universum waarneembaar dat we ‘genezing in jezelf’ kunnen noemen. "

De ander in jezelf opnemen, zodat hij niet langer een ander is die van mij gescheiden is, maar samen met mij een ondeelbaar geheel vormt. Dit is alleen mogelijk via het ademlichaam (Qi-lichaam) dat wordt geactiveerd door zittende meditatie, Qi Gong, gezien als meditatie in beweging.
Masunaga Sensei verwoordt het heel treffend door te zeggen dat dit de kern van Shiatsu is, de ware essentie ervan, en dat we geen meester nodig hebben in de praktijk, onze patiënt is onze enige meester.
Gezegend is degene die dit heeft mogen voelen! Masunaga is een grootheid in Shiatsu!
Namikoshi Sensei sprak als eerste over de liefde van de Moeder en gaf aan dat het hart van Shiatsu als het hart van de Moeder is en dat druk op het lichaam het Leven doet opwellen!
Okuyama Sensei van de Hakko-school, onze eerbiedwaardige soke (stichtende meester), stichtte de school van het 8e licht, krijgskunst en geneeskunde, en vroeg ons te werken met de onzichtbare kracht van ultraviolette straling, die zich buiten het spectrum van de regenboog met zijn 7 kleuren bevindt. Voorbij violet ligt het ultraviolet, onzichtbare maar zeer krachtige straling.

De oude taoïst Zhuang Zi is duidelijk:
“Jezelf is ook de ander
De ander is ook jezelf
Laat de ander en jezelf ophouden elkaar tegen te werken
Dat is de spil van de Tao”

Wat als wij, beoefenaars, taoïsten zouden worden op de manier waarop Zhuang Zi ons uitnodigt? Dan zou alles anders worden. Het zou niet langer het genezen zijn dat voor ons belangrijk zou zijn, maar het ontmoeten van die ander die niet langer een ander zou zijn, en die we in onszelf zouden voelen.
Zoals de zen monnik Thich Nhât Hanh zegt, zouden we het werkwoord ‘inter-zijn’ moeten uitvinden, omdat we voortdurend inter-zijn. “Niemand is een eiland”, zei de mysticus Thomas Merton.
Het is een illusie die voortkomt uit de identificatie met alleen het fysieke lichaam.
De ruimtes die tijdens de ochtendmeditatie worden ontdekt, zijn de facto beschikbaar voor deze ontmoeting van wezen tot wezen. Dat is het “I Shin den Shin” van het Japanse Zen.
Van mijn hart naar jouw hart heb ik de illusoire afstand tussen twee gescheiden lichamen weggevaagd. Alleen het ademende lichaam maakt dit mogelijk!

(Photo: Tom Bruwier)

Toen ik in de jaren 80 als jonge shiatsu-beoefenaar in mijn praktijk in Montpellier werkte, voelde ik tot mijn grote verbazing op een dag deze magische ontmoeting en ik stond er versteld van, omdat ik te jong was om de heilige kant ervan te begrijpen.
Ik voelde de ander in mijzelf en toen ontwaakte in mijn jonge lichaam van shiatsu-beoefenaar een therapeutische helderheid die, zonder dat ik het wist, later een belangrijke troef zou worden bij het stellen van diagnoses. De ander tekende zich in mij af en door in mijzelf te kijken, nam ik deze ander waar, die geen ander meer was. Ik had nog niet genoeg ervaring om de reikwijdte ervan te kunnen inschatten, maar het was al de kiem van de niet-scheiding en ik ben nooit opgehouden om deze weg te bewandelen en te verdiepen.

Mediteren is naar het centrum van jezelf gaan, het is de deur naar dit mysterie openen. Het is ook jezelf blootgeven, accepteren en begrijpen dat kwetsbaarheid geen zwakte is.
Op een heel prozaïsche manier zou je ook kunnen zeggen dat de ruimte die door vrede en stilte wordt veroverd, de facto beschikbaar is in de zorg en dat het in deze naar binnen gerichte ruimte is dat de klacht van de patiënt zal worden gehoord en opgevangen.
Dan hoor je met je oortjes...! En horen wordt begrijpen.
Op dezelfde manier kunnen we stellen dat elke druk die vanuit de buik (Hara) komt – mits hij juist wordt toegepast – ook verband houdt met deze diepe rust die tijdens de meditatie wordt gecultiveerd. De kwaliteit van de zorg is voelbaar en dat leid je niet om de tuin. Vrede spreekt tot vrede, want zoals Sri Nisagardatta Maharaj zegt: “Alleen zij die de vrede niet verstoren, verdienen vrede”.

Elke ziekte, elke verstoring, wordt gezien als een verstoring van de diepe vrede: zo zagen de ouden de dingen en we herhalen daarom de hierboven al genoemde zin:
De wijzen uit de oudheid leerden iedereen om tijdig de perversiteiten van uitputting te vermijden en door kalmte en concentratie hun natuurlijke ademhaling in volgzaamheid te behouden, hun geest goed binnen te houden, zodat ziekten geen vat op hen konden krijgen.
De boodschap is duidelijk: wanneer we onze verzwakte patiënten advies en aanbevelingen geven, mogen we niet vergeten hen aan te raden om 's ochtends een paar minuten rustig te gaan zitten ... en 's avonds idealiter ook.
Zoals Mahatma Gandhi zei: “Het is de sleutel waarmee van de ochtend open en de avond weer op slot doen.”

Wilt u aan ziekte ontsnappen? Ontsnap dan niet aan uzelf!
Als u dit allemaal hebt aanvaard, ga dan comfortabel zitten, open uw hoofd voor de hemel en voel de aarde onder uw voeten, knieën, zitbeentjes. Verbind u met uw ademhaling die komt en gaat en probeer deze niet te verstoren; wat op zich al geen sinecure is.
Alle gevoeligheden zijn welkom in het huis van de meditatie:
Zen, Chan, Tibetaanse, Indiase Advaita Vedanta, Kasjmirse Shivaïte, gezongen gebeden... Het is aan u om uw gevoeligheid te vinden in overeenstemming met de leer, met de ogen open, dicht of halfopen, mantra's fluisterend of met uw vingers over een mala rollend... Alles is een excuus om de geest te focussen, zodat hij zijn greep loslaat.
Als dat eenmaal is gelukt, laten we het gevoel van onze individualiteit verdwijnen, zodat we mensen worden die niemand meer zijn. Daardoor zal de toekomstige therapeut veel winnen in de aanwezigheid.
Als je een betere therapeut wilt worden, moet je ook weten hoe je de boeken neer moet leggen en “met je lichaam moet leren”, want “wat we niet in ons lichaam begrijpen, zullen we nergens anders begrijpen”, zeggen de Upanishads.

Meditatie streeft naar Satva, de staat van evenwicht tussen traagheid en agitatie, tussen Tama en Raja, zoals men in India zegt. Dat is een andere manier om over Yin/Yang te spreken, toch? Zodra Satva zich heeft geïnstalleerd, ontstaat er een kalme, stabiele en welwillende aanwezigheid in ons en met diezelfde aanwezigheid gaan we ons tijdens de behandeling over onze ontvanger buigen.
Welwillendheid zal het gevoel van scheiding doen verdwijnen en zo – de facto – mededogen worden.
Helderziendheid zal stralen als de weerspiegeling van de maan in een stilstaand meer en wat het probleem ook is dat moet worden opgelost en het symptoom dat moet worden behandeld, alles zal gemakkelijker worden.

Laten we dus mediteren: voor onszelf, voor de ander, voor een goede, diepgaande behandeling, voor een licht hart, voor een rustige geest, voor een hernieuwd lichaam, voor alle emoties die in beweging zijn gekomen...

De taoïstische weg, duidelijk uiteengezet door de oude wijzen, is deze:
“Je moet de hemel veroveren zonder de aarde te verlaten.”
Dat is wat ik probeer te doen, op mijn knieën op de grond, in mijn dagelijkse Shiatsu.
En als alles goed gaat, hoor ik in mijzelf die zachte melodie fluisteren die mijn handen wiegt:
“Als mijn hart in vrede is, is er vrede in de hele wereld.”
“Drievoudig is het ritme van het leven:
nemen, geven, jezelf vergeten...
Dat is de heilige weg!”

^[1]     Bernard Bouheret is zonder enige twijfel een van de shiatsu-pioniers in Frankrijk.

Van kinds af beoefent hij Japanse gevechtskunst (vooral Judo). Hij is kinesitherapeut van opleiding maar nog tijdens zijn studies komt hij in contact met shiatsu. Hij verdiept zich in de studie van de Traditioneel Chinese Geneeskunde en vertrekt in 1981 naar Japan om te studeren aan de Hakko-school van Okuyama Sensei waar hij een diploma Koho Shiatsu behaalt. Sinds 1987 geeft hij les in shiatsu en sticht de Ecole de Shiatsu Thérapeutique : zijn stijl laat zich omschrijven als therapeutische shiatsu waarmee hij een duidelijk brug slaat tussen de Westerse en de Oosterse kijk op gezondheidszorg.

Bouheret is oprichter en voorzitter van de UFPST (Union Professionele des Praticiens de Shiatsu Thérapeutique).

Ook in België is hij een geliefd en regelmatig terugkerend lesgever.

^[2]   Opmerking: De Latijnse stam medicus betekent arts. Oorspronkelijk drukt de Indo-Europese stam med- het idee van maat en orde uit. We vinden deze terug in woorden als mediteren, gematigd, module. De arts is dus een gematigd en wijs man, een traditie die we terugvinden in de eed van Hippocrates. Ook de oude Chinezen hadden het bij het rechte eind.

Geneeskunde en meditatie hebben dus inderdaad dezelfde wortel.