Lezersbrieven: Het moderne Shiatsu in Japan en Europa (deel 2)  

In een eerste deel hebben we laten zien dat shiatsu zich bevindt op het snijpunt van twee ‘talen’ aanwezig in het lichaam. De westerse wetenschap, die het leven beschrijft in termen van fascia's, zenuwen en homeostase, en de oosterse wetenschap, die het benadert via Qi, meridianen en de Yin Yang-dialectiek. Deze twee perspectieven staan niet tegenover elkaar: ze bieden elk een aanvullende kijk op dezelfde lichamelijke realiteit. Het ene perspectief verwerpen, betekent de diepgang van het andere perspectief verliezen.

Deel 2
Westerse wetenschap versus oosterse wetenschap
Biomedische nauwkeurigheid en de grenzen ervan

Onder druk van Europese en Japanse instellingen probeert shiatsu vandaag de dag objectieve criteria in haar aanpak te integreren.

Hoewel deze aanpak de geloofwaardigheid van shiatsu versterkt en een nauwkeurige evaluatie van de effecten ervan mogelijk maakt, bestaat het risico dat zorg wordt verminderd tot een eenvoudige opeenvolging van gerichte manipulatie en het lichaam fragmenteert in pathologische zones. En dat daardoor de verbindende, culturele en symbolische dimensie van shiatsu verdwijnt.

Doordat hij zijn specifieke identiteit verliest, kan de shiatsu-beoefenaar verward worden met professionals als fysiotherapeuten, fasciatherapeuten en osteopaten, zonder dat hij over de benodigde vaardigheden beschikt.

Een coherente, symbolische en levende praktijk, maar niet zonder risico’s

Vanuit een Taoïstisch standpunt is er niets esoterisch aan KI, Keiraku, het Yin Yang-evenwicht en de Vijf Elementen. Zij zijn allemaal operationele modellen geboren uit duizend jaar oude observaties en praktijken van het leven. Samen met de oosterse wetenschap vormen ze de bron van de moderne shiatsu.

Het begrijpen en beheersen van deze oosterse wetenschap maakt een precieze, individuele en holistische behandeling mogelijk. Het kan elementen uit de reguliere geneeskunde integreren zonder dat de samenhang verloren gaat.
Deze spanning tussen de meetbare kracht van het gebaar en de symbolische rijkdom van de energetische taal vormen de kern van de uitdaging van moderne shiatsu.
We moeten objectiviteit combineren met wetenschappelijke en relationele diepgang om de effectiviteit en ziel van de zorg te behouden.

De risico's van afwijkingen door exclusieve modernisering

Objectivering ten koste van het symbolische

Op sociale media zijn er ‘modernistische 2.0’-beoefenaars te vinden die shiatsu willen verankeren in de biomechanica en neurofysiologie. Ze verwerpen de concepten van Ki, meridianen of de Vijf Elementen, die ze beschouwen als te vaag of zelfs mystiek.

Ironisch genoeg baseren ze hun moderne aanpak op dezelfde ideeën. Weefselnetwerken, myo-fasciale ketens, spanningszones. Ze streven naar kwaliteit en consistentie in hun gebaren en aanrakingen. Dit alles komt zo uit de oosterse energetische traditie.

Achter de schijn van een wetenschappelijk debat schuilt een cultureel vooroordeel dat alleen waarde hecht aan wat meetbaar is en het symbolische erfgoed als ideologisch in plaats van klinisch afdoet.

Er zijn alleen maar negatieve gevolgen met een zorg die heel verarmd wordt.

Door het standaardiseren van de aanraking wordt een sessie gereduceerd tot een reeks gestandaardiseerde manipulaties, zonder subtiele aanpassing aan het wezen van de ontvanger.
Door verlies van aandacht wordt de aanraking mechanisch, ontdaan van diep luisteren, van resonantie en verbindende diepgang.
Als de kunst van de zorg zijn culturele en energetische dimensie verliest, verliest ze ook haar vermogen om de diepe processen van transformatie, regulering en evenwicht te ondersteunen.

En dan is er nog de professionele verwarring: deze beoefenaars, die geen band meer hebben met de traditie, verwarren zichzelf met kinesitherapeuten, fasciatherapeuten of zelfs artsen. Dit alles zonder over de nodige vaardigheden te beschikken en zonder duidelijk erkend kader.

 
De risico's van een ongestructureerde energetische benadering

Welke zijn de mogelijke gebreken van een louter energetische of symbolische benadering, wanneer deze slecht wordt overgedragen of zonder waarborgen wordt toegepast?

• Therapeutische onduidelijkheid en willekeur: zonder waarborgen, zonder precieze kennis, zou elke beoefenaar zijn eigen ‘onevenwichtigheden’ kunnen construeren (lege milt, een teveel van Hout, enz.), waardoor shiatsu zich steeds verder af komt te staan van de klinische realiteit en vervangen wordt door persoonlijke projecties die eerder onzekerheid brengt dan therapeutische helderheid.

• Houding van de ‘spirituele kenner’: losgemaakt van het concrete lichaam glijdt de behandelaar af naar oncontroleerbare esoterische uitspraken, waardoor de kloof tussen de behandeling en de behandelen persoon alleen maar groter wordt.

• Vervaging van professionele grenzen: bij gebrek aan een ethisch of deontologisch kader en regelmatige supervisie vervagen de grenzen van het therapeutische veld, waardoor de deur openstaat voor psychologische of gesticulaire inmenging die het vertrouwen en de veiligheid van de ontvanger ondermijnt.

Zonder rigoureuze framing Shiatsu kan vervallen in therapeutische vaagheid, foutieve interpretaties of mystieke ontsporingen. Zonder toezicht en duidelijke maatstaven zou de beoefenaar zichzelf kunnen positioneren als een ‘spirituele wijze.

Moderniseren zonder de fundamenten te verloochenen

De werkelijke uitdaging is niet om de traditie op te geven ten gunste van een wetenschappelijke ‘moderniteit’, maar om de pluraliteit van shiatsu te omarmen.

Onze discipline is nooit statisch geweest: ze was altijd in ontwikkeling en integreert nog steeds nieuwe kennis zonder zichzelf te verloochenen. Het gevaar treedt op wanneer modernisering de “symbolische kracht” tenietdoet waardoor shiatsu wordt gereduceerd tot een biomedisch protocol.

Een shiatsu van zijn authentieke betekenis ontdaan is niets meer dan aanraking zonder essentie.

Op weg naar intelligent co-existentie

Om de bijdragen van de conventionele geneeskunde te integreren, moet nog worden bepaald op welk opleidingsniveau ze moet worden geïntegreerd.

Er zijn meerdere niveaus van betrokkenheid, elk met zijn eigen therapeutische horizon en specifieke vaardigheden. Om vooruitgang te boeken zou moeten worden geprobeerd te komen tot een voor deze vaardigheidsniveaus representatieve nomenclatuur.

Scholen en Federatie werken aan zo’n integratie.

De scholen onderbouwen hun curricula, de federaties proberen ze in overeenstemming te brengen met bestaande referentiekaders. Zo heeft de ESF (Europese Shiatsu Federatie) zich tot doel geteld het basiscurriculum aan te passen aan het Europese kader van het EQF (European Qualification Framework).

Zij neemt zaken op in de basisopleiding als de algemene anatomie van botten, spieren en gewrichten, fysiologie (lichaamssystemen vanuit een westers perspectief) en pathologie (symptomen van ziekten en syndromen).

Vraagt u zich ook af hoe deze keuzes werden gemaakt?

Naar mijn mening met een benadering die bevooroordeeld is omdat er een te grote focus is op andere de normering van de opleiding, door de eisen van kaders zoals het EQF zelf of door het Japanse kader, en minder op de realiteit van beoefenaars en hun behoefte om niveaus van competentie te bereiken.

Laten we even een andere aanpak proberen en beginnen met het vaststellen van drie open niveaus van competentie van de erkende beoefenaars.

Laten we ons hierbij enerzijds baseren op de combinatie van criteria – intentie van de zorg, theoretisch model, duur en diepgang van de opleiding, mate van autonomie en het soort samenwerking – en anderzijds op de bewezen vaardigheden van actieve Shiatsu-beoefenaars.
Zonder in details te treden, kunnen we tot volgende nomenclatuur komen:

• Ontspannende shiatsu

Hier wordt in de eerste plaats welzijn en ontspanning geboden. Het is een soort shiatsu gebaseerd op eenvoudige anatomische principes en een veilig ethisch kader. De uitleg kan fysiologische inzichten bevatten (myo-fasciale release, zachte activering van het autonome zenuwstelsel).
Het is bedoeld voor een breed publiek, zonder diagnose of een therapeutische bedoeling.
Het is een voorloper van de andere vaardigheidsniveaus.

• Energetische of traditionele shiatsu

Hiermee kan elk energetische onbalans worden behandeld met de kennis van de klassieke Shiatsu-theorieën. Er wordt onder andere gebruik gemaakt van de vijf elementen, de meridianen en de transformatiecycli uit de Traditionele Chinese Geneeskunde.
Concepten uit de conventionele geneeskunde kunnen worden geïntegreerd zonder dat er een diagnose hoeft te worden gesteld of dat er diepgaande kennis op dat gebied vereist is.
Er wordt vertrokken vanuit een energetische praktijk en hedendaagse inzichten uit de fysiologie.

• Gespecialiseerde of therapeutische shiatsu

 Hier komt de integratie van elementen uit de reguliere geneeskunde die passen bij Shiatsu volledig tot zijn recht. Dit soort shiatsu is bestemd voor complexe klinische situaties en samenwerking en vereist een uitgebreide opleiding in onder andere anatomie, fysiologie, pathologie en psychosomatische processen. De vorm combineert klinische nauwkeurigheid met energetische analyse, wat een integrale en veilige aanpak garandeert. Ze kan ondersteuning bieden bij alle soorten pathologieën die door de medische wereld worden gediagnosticeerd. De praktijk staat open voor samenwerking: gezamenlijke behandeling van casussen, interdisciplinaire supervisie met artsen, psychologen en fysiotherapeuten, waarbij de specifieke identiteit van Shiatsu behouden blijft.

Het opstellen van deze nomenclatuur op drie niveaus – ontspanning, energiek en gespecialiseerd – biedt een duidelijk kader om op elk competentieniveau de relevante bijdragen van de reguliere geneeskunde te introduceren.

Dit referentiekader maakt het mogelijk om de diversiteit aan stijlen en specialisaties van shiatsu te respecteren, om de veiligheid en kwaliteit van de zorg te garanderen en samenwerking met de medische sector in twee richtingen te structureren, zonder dat de specifieke identiteit van shiatsu verwatert.

Nu we het spanningsveld tussen moderne wetenschap en holistische visie hebben onderzocht, de paradoxen van standaardisatie hebben benadrukt, hebben gewezen op de excessen van een energetische benadering zonder enig ethisch kader en de drie niveaus van praktijkvoering hebben geschetst, staan we op een kruispunt.

Voordat ik verder ga, stel ik nog een persoonlijke vraag: welk vaardigheidsniveau (ontspanning, energie of specialisatie) wilt u doceren of bereiken tijdens uw shiatsu-opleiding?

In het laatste deel van het artikel zoom ik in op een geïnformeerde samenwerking met de medische sector, de opkomst van een gemengde shiatsu en de integratie op Europese schaal, op de verantwoordelijkheid van scholen en leraars, en op filosofische en symbolische kwesties. 

- Thierry Vincke -