Vandaag presenteren we u het vierde en laatste deel van Viorel Mihai’s persoonlijke geschiedkundige kijk op de historische achtergrond van Shiatsu . Na de ‘eerste’ stappen in het vroegmoderne Japan tijdens de Meiji-periode, kijkt de Japanse intelligentsia na jaren van isolement en een grote invloed van de Chinese cultuur in filosofie, religie, kunst en wetenschappen resoluut naar het Westen om een echt modern land te worden. Shiatsu surfte van in het prille begin van zijn bestaan mee op de golf van moderniteit. Niet altijd uit vrije wil, voor sommigen was het een keuze om geloofwaardig te zijn en als therapie aanvaard te worden.
Vorige keer lazen we hoe Tokujiro Namikoshi, een van de sleutelfiguren uit de geschiedenis van Shiatsu in het Naoorlogse Japan, hard zijn best deed om Shiatsu van een (Westers-)wetenschappelijke basis te voorzien, hoewel hij zelf geen wetenschappelijke achtergrond had.
Vandaag zijn we aanbeland bij die andere “incontournabele” figuur : Shizuto Masunaga.

Het volledige artikel verscheen oorspronkelijk als laatste hoofdstuk van het boek “The Essence Of Shiatsu” van Mike Mandl (2025). Viorel bezorgde ons een nieuwe versie van zijn artikel met tal van nieuwe invalshoeken.

Viorel Mihai

DEEL DRIE: DE TRADITIONALISERING VAN SHIATSU

Bauman en Braid stellen dat “traditionalisering het in het heden creëren is van banden met een betekenisvol verleden dat zelf wordt geconstrueerd tijdens de uitvoering ervan”.¹ Dell Hymes lijkt te beweren dat traditionalisering een reactie is op de moderniteit, “een poging om zich te verankeren in het verleden in plaats van te worden weggevaagd door het heden, als reactie op een wereld van technologie en de verharding van de cultuur”.²

Shizuto Masunaga nam het op zich om de verbroken traditie van manuele therapie via vingerdruk te herstellen. Hij ging over tot het herenigen van de vingerdruk met traditionele medische doctrines en ook met elementen van religieuze genezing uit het zenboeddhisme.

Een breuk zal het bot echter nooit meer laten zoals het was. Er zal altijd een behoorlijke hoeveelheid littekenweefsel overblijven.
Masunaga nam enkele grote creatieve vrijheden in zijn poging om de traditie te herstellen. Tegelijkertijd stond hij nog steeds onder onzichtbare beperkingen die hem beletten terug te grijpen naar de oorsprong van de traditionele Chinese geneeskunde. Net als Namikoshi worstelde Masunaga ermee zijn Shiatsu zo Japans mogelijk te maken en deed hij er alles aan om het gebruik van de traditionele doctrines in hun oorspronkelijke vorm te vermijden.
Dit is het duidelijkst zichtbaar in zijn meridiaan-systeem.
Ook hier weigerde Masunaga, net als zijn voorgangers, met het oorspronkelijke meridiaan-systeem te werken, maar ging hij over tot het uitvinden van een eigen systeem. Hij noemde ze tenminste wel meridianen en geen conventionele behandelingslijnen, zoals Namikoshi.
Zijn ideeën bereikten het Westen tegen het einde van de tegencultuurbeweging. Maar zijn boek “Zen Shiatsu”, dat in 1977 in Engelse vertaling in de VS werd gepubliceerd, leverde hem een grote aanhang op onder degenen die teleurgesteld waren in de tekortkomingen van de bio-geneeskunde en die ook op zoek waren naar een andere kijk op begrippen als ziekte en genezing.

Het is algemeen bekend dat Masunaga een leerling was en later docent werd aan de school van Namikoshi. Masunaga nam ontslag als docent aan het Japan Shiatsu College om zijn eigen instituut op te richten, waar hij de rest van zijn leven wijdde aan de ontwikkeling van Zen Shiatsu.
Net als bij Namikoshi zijn er eindeloze pagina's geschreven over de nalatenschap van Masunaga. Ik kan noch wil daar een oordeel over vellen.
Eén ding wil ik wel toevoegen: ik denk dat Masunaga verantwoordelijk is voor een groot deel van de identiteitscrisis waar Shiatsu mee kampt. Toen hij besloot de vingerdruk weer te koppelen aan traditionele medische doctrines, noemde hij zijn methode Shiatsu, ook al was zijn Shiatsu vanuit ideologisch perspectief bijna radicaal anders dan wat Shiatsu vóór hem was. Masunaga zette de deuren wijd open voor iedereen om het vakgebied van Shiatsu naar eigen inzicht opnieuw uit te vinden.

DEEL 4: DE GLOBALISERING VAN SHIATSU

Over het algemeen worden drie grote Shiatsu-meesters genoemd die allen te samen de grootste invloed hebben gehad op de historische ontwikkeling van Shiatsu: Kazuma Fukunaga, Tokujiro Namikoshi en Shizuto Masunaga.

Fukunaga richtte zich op het promoten van Shiatsu in Japan en hij had waarschijnlijk nooit gedacht dat zijn methode zich buiten de Japanse archipel zou verspreiden. De nalatenschap van Kazuma Fukunaga werd duidelijk overschaduwd door zijn opvolgers, voor wie hij de basis had gelegd en die het op zich namen om heel nadrukkelijk Shiatsu te promoten in het buitenland.
Tokujiro Namikoshi en Shizuto Masunaga waren zowel nationaal als internationaal zeer actief. Beiden gaven Shiatsu-seminars in Europa en de Verenigde Staten, en hier komt het interessante deel.
Ze hebben hun stijlen, gebaseerd op verschillende theoretische kaders, geëxporteerd onder dezelfde naam of in ieder geval onder zeer vergelijkbare namen. Tokujiro Namikoshi promootte zijn zogenaamd op wetenschap gebaseerde stijl, die uiteraard Namikoshi Shiatsu heet, terwijl Shizuto Masunaga natuurlijk zijn Zen Shiatsu / Keiraku Shiatsu promootte, die, zoals we allemaal weten, was gebaseerd op opnieuw geïnterpreteerde traditionele medische doctrines.
Hun nietsvermoedende publiek (in het Westen) heeft deze stijlen gezien als louter verschillende invalshoeken op dezelfde praktijk. Ik denk dat de westerse gemeenschappen niet alleen de aanzienlijke verschillen tussen die stijlen ernstig hebben onderschat, maar dat ze ook de onderliggende rivaliteit tussen deze twee invloedrijke figuren niet hebben begrepen. Langzaam aan zijn we ons in het westen beetje bij beetje gaan realiseren dat deze twee reuzen hun onopgeloste conflict hebben geëxporteerd en dat we dat onbewust hebben geërfd. De verdeeldheid in de Shiatsu-gemeenschappen in het westen is ook nu nog soms heel scherp te voelen.

Toen Tokujiro Namikoshi in de jaren vijftig de exclusieve officiële erkenning voor zijn stijl en zijn school verkreeg van het Japanse ministerie van Volksgezondheid, kwam Shiatsu onder zijn monopolistische heerschappij te staan. Onder deze omstandigheden, toen Namikoshi’s stijl kon floreren dankzij zijn bevoorrechte positie, zijn alle andere stijlen, inclusief Masunaga’s Zen Shiatsu, volledig gemarginaliseerd en konden ze in Japan nauwelijks overleven.
Er kwam een onverwachte ommekeer door de globalisering van Shiatsu: er kwam een haast gelijke prominentie van de nalatigheden van de twee grootmeesters.

In het westelijk halfrond was er een grote vraag naar een meer exotische, misschien zelfs meer spirituele benadering van ideeën over gezondheid en ziekte, geworteld in oude oosterse wijsheid. Het was de stijl van Masunaga die perfect aan deze interesse voldeed! Bijgevolg wonnen Shiatsu-stijlen die waren afgeleid van Zen Shiatsu aanzienlijk aan populariteit en domineren ze nu het veld in het Westen. Iets wat in heel schril contrast staat met hun eerder marginale positie in Japan zelf.
Namikoshi Shiatsu vergaarde enige populariteit in het Westen, vooral dan in de jaren zestig en zeventig in de Verenigde Staten, maar verbleef ver achter bij het succes dat Masunaga in de daaropvolgende decennia oogstte. Namikoshi Shiatsu-vertegenwoordigers slaagden er in geen enkel land in het buitenland in officiële erkenning te verkrijgen van de medische autoriteiten, wat waarschijnlijk wijst op de twijfelachtige wetenschappelijke geloofwaardigheid van zijn erkenning in Japan. Wetenschap moet immers universeel toepasbaar en reproduceerbaar zijn, maar Namikoshi Shiatsu voldoet nog niet aan deze normen.

Shizuto Masunaga verliet deze wereld op relatief jonge leeftijd. Bij zijn dood was hij nog steeds intensief bezig met experimenteren met zijn Zen Shiatsu.
Waarschijnlijk zal niemand Zen Shiatsu een voltooid project kunnen noemen. Opnieuw liet Masunaga de deuren wijd open voor voortdurende innovatie en voor de heruitvinding van vingerdruk.
Na de dood van Masunaga werden zijn volgelingen geconfronteerd met meer vragen dan ze antwoorden hadden of konden bedenken. In tegenstelling tot Masunaga stonden Shiatsu-meesters in het Westen niet onder de gebruikelijke beperkingen waaronder Shiatsu in zijn thuisland was ontstaan en zich had ontwikkeld. Er waren geen rode lijnen meer om te overschrijden; de eens zo gemeden traditionele Chinese medische doctrines waren niet langer een gruwel, maar werden warm omarmd.
De nieuwe manuele therapie gebaseerd op oude vingerdruk wist te ontsnappen aan de sinofobie en het historische stigma dat in Japan had voortgeduurd. Nu ontvouwde zich een ongekende en onverwachte evolutierichting: de vingerdruk werd door de overgrote meerderheid van de Shiatsu-meesters in het Westen vermengd met traditionele Chinese medische doctrines en inzichten.
En dat brengt me bij het meest ongelooflijke deel: Masunaga’s herinterpretatie was nieuwlichterij maar werd onder invloed van hoe er in het Westen werd mee omgegaan dé standaard en de meest geaccepteerde norm voor Shiatsu. Vraag Google of Wikipedia wat Shiatsu is en je zult lezen dat Shiatsu een manuele therapie is gebaseerd op Qi en meridianen. Het is alsof de hoofdstukken van de vooroorlogse en naoorlogse geschiedenis van Shiatsu nooit hebben bestaan; ze lijken volledig over het hoofd te zijn gezien. Het is alsof er nooit een afwijzing van de traditionele Chinese medische doctrines is geweest. Het lijkt alsof de meridianen nooit zijn vervangen door conventionele behandelingslijnen. Het is allemaal verdwenen. Het is alsof de globalisering van vingerdruk de verwezenlijking is van weer een nieuwe afwijking in de geschiedenis van vingerdruk.
Het uitwissen van de eigen geschiedenis werd het meest typische kenmerk van Shiatsu.

De Shiatsu die vandaag de dag in het westen wordt beoefend, is als slaapwandelen op een pad dat nog nooit eerder is bewandeld in de geschiedenis van vingerdruk, aangestuurd door de verbeelding van zelfbenoemde vernieuwers. Wie is er tenslotte in de positie om over hen te oordelen? Shiatsu heeft immers altijd gedraaid om het ontvluchten van het verleden, innovatie en herinterpretatie.

AFSLUITENDE GEDACHTEN

Wat is dan de essentie van Shiatsu?
Voor mij is de essentie van Shiatsu een laboratorium om te experimenteren met de helende kracht die we al in onze handen bezitten.
Doorheen de (bewogen) geschiedenis van Shiatsu zijn er vele levende bewijs dat vingerdruk werkt, ongeacht en zelfs los van de theoretische kaders die we eraan proberen te koppelen. We beginnen op verschillende paden, ondersteund door verschillende theoretische kaders maar uiteindelijk komen we op vergelijkbare punten waar we ons niet langer baseren op enige theorie.
En het zou onmogelijk zijn om ons op enige theorie te baseren, omdat we op die momenten niet langer met ons verstand werken.

We zijn er gewoon, in het moment.

De essentie van Shiatsu is een herhaalde kans om de werkelijkheid te overstijgen.

¹     Mould, Tom. "The paradox of traditionalization: negotiating the past in Choctaw prophetic discourse.", Journal of Folklore Research.

²    Mould, Tom. "The paradox of traditionalization: negotiating the past in Choctaw prophetic discourse.", Journal of Folklore Research.