In het eerste deel van het artikel van Viorel Mihai over de historische achtergrond van Shiatsu konden we lezen hoe Shiatsu ontwikkeld werd op ongeveer hetzelfde moment als de vroegmoderne Japanse natie in de Meiji-periode. Na jaren van isolement en een grote invloed van de Chinese cultuur in filosofie, religie, kunst en wetenschappen richtte de Japanse intelligentsia zich nu naar het Westen om een echt modern land te worden.
Vandaag kunt u verder lezen over hoe Shiatsu in het prille begin van zijn bestaan wel moest meesurfen op die golf van moderniteit om geloofwaardig te zijn en als therapie aanvaard te worden.
Het volledige artikel verscheen oorspronkelijk als laatste hoofdstuk van het boek “The Essence Of Shiatsu” van Mike Mandl (2025). Viorel bezorgde ons een nieuwe versie van zijn artikel met tal van nieuwe invalshoeken.

(Vervolg van) Deel één : Het ontstaan van Shiatsu

1.3 De divergentie van vingerdruk

De divergentie van vingerdruk was een lang proces. Het verliep ongeveer in twee stappen en resulteerde geleidelijk aan in de opkomst van twee hoofdtakken van manuele therapie die zich technisch gezien beide richten op het gebruik van vingerdruk, maar die theoretisch op radicaal verschillende kaders gebaseerd zijn.

Aangezien we te maken hebben met een divergentie, zijn er twee richtingen te observeren: een over-simplificatie en een over-complicatie van het theoretisch kader. Als we kijken naar hun respectieve richtingen ogen ze radicaal verschillend maar toch hebben ze een gemeenschappelijk uitgangspunt. Beide richtingen willen de toepassing van vingerdruk loswerken van de traditionele medische doctrines.

1.3.1 De Anma-renaissance of de opkomst van Genko Anma

Kijken we eerst naar de tak die de theorie over-simplificeerde wat leidde tot de opkomst van Genko Anma.
Aan het einde van de Edō-periode werd de sluimerende traditionele therapie op basis van vingerdruk, bekend als Anma, nieuw leven ingeblazen en aangepast om te reageren op een “epidemie van bevriezingsstoornissen als gevolg van een nieuwe traagheid, een weerspiegeling van de vrede en welvaart onder Tokugawa”.^[1]

Kuriyama beschrijft de context voor de eerste fase: “In het Japan van de zeventiende en achttiende eeuw vormden beelden van stagnatie, bevriezing en knoopvorming de kern van het denken over en het ervaren van ziekte. (...) Anma reageerde ogenschijnlijk op de heersende aandoeningen van die tijd.”^[2] Om deze epidemie van verstikkingsstoornissen te bestrijden, hoef je geen “complexe schema's van Yin-Yang” of de Vijf Fasen te beheersen. Deze doctrines werden beschouwd als “te overdreven, te abstract, te ver verwijderd van de werkelijke ervaring”. In plaats daarvan ligt de nadruk op een over-simplificatie op de “wijsheid van de hand”: “voelbare feiten, knopen en verhardingen, duidelijk, onmiskenbaar, en bekend door de gewoonte ze aan te raken.” Wat uit de medische doctrines behouden blijft en benadrukt wordt, is een obsessieve nadruk op de pathologie van stagnatie. Het nadeel van deze over-simplificatie van de theoretische grondslagen van Anma was de uitputting van de therapeutische kern, wat resulteerde in een drastische vermindering van de klinische toepassingen van vingerdruk.

Om de zaken nog erger te maken, vaardigde het shogunaat een reeks edicten uit die de beoefening van Anma uitsluitend voorbehielden aan blinde therapeuten. Geleidelijk aan werd Anma geassocieerd met slecht opgeleide therapeuten en werd het gedegradeerd tot een ontspanningsmassage met een beperkt therapeutisch repertoire. Verrassend genoeg beschrijft Kuriyama dit als een renaissance van Anma, ook al was het eindresultaat een duidelijke achteruitgang van zowel de professionele status als het imago bij het publiek.

Als de renaissance van Anma, zoals beschreven door Shigehisa Kuriyama, bestond uit een te grote vereenvoudiging van de theoretische grondslagen voor de toepassing van vingerdruk, dan volgde de opkomst van Shiatsu een radicaal andere weg, namelijk een te grote complicatie van de vingerdruk.

1.3.2 De opkomst van Shiatsu

Om de opkomst van Shiatsu te analyseren, richten we ons op de nalatenschap van Kazuma Fukunaga, die onder het pseudoniem Tamai Tenpeki in 1939 zijn baanbrekende boek “Shiatsu Hō” publiceerde. Tot voor kort werd dit boek beschouwd als het oudste leerboek over Shiatsu, hoewel de term Shiatsu door Fukunaga al vóór 1939 in verschillende van zijn publicaties werd genoemd. Iets meer dan een maand geleden dook echter uit het niets een nieuw leerboek over Shiatsu op, gepubliceerd door Tanokura Kaisen, met een eerste druk in 1930. Het heet “Muyaku Ijutsu Shiatsu Ryohō”, door Manuela Perardi vertaald als Drug-free Medical Treatment Shiatsu Therapy.

Ik kon dit boek slechts inkijken maar ik vermoed dat Tamai Tenpeki en Tanokura Kaisen wel eens allebei pseudoniemen zouden kunnen zijn voor dezelfde Kazuma Fukunaga. Het blijft afwachten wat het zeer belangrijke werk van de vertalers in de toekomst zal onthullen.
Het boek van Kazuma Fukunaga uit 1939 is nooit volledig in een andere taal vertaald, dus konden we de inhoud ervan tot een paar jaar geleden niet analyseren.

Dankzij een paar prachtige vertaalprojecten in de laatste jaren kregen we dan toch toegang tot de ontstaansgeschiedenis van Shiatsu. Eerst waren we enthousiast dat we er na lang wachten eindelijk in geslaagd waren, maar toen onthulde de vertaling een aantal onverwachte dingen. Om twee regels uit de tekst van een beroemd nummer van Coldplay te parafraseren: het is alsof je eindelijk krijgt wat je al altijd wil, maar wat je krijgt is ver van wat je verwachtte.

Stephen Brown publiceerde in het North American Journal of Oriental Medicine een reeks van twaalf artikelen met gedeeltelijke vertalingen en zijn commentaar op het boek van Kazuma Fukunaga. Dit is een van de conclusies waartoe hij is gekomen: “Velen, vooral in het Westen, geloven dat shiatsu een traditionele therapie is, maar in werkelijkheid kwam ze voort uit een moderne kijk op het lichaam en is ze niet gebaseerd op het oud-Chinese of zelfs middeleeuws Japanse concept van het menselijk lichaam. Pas in de jaren zestig ontstonden er shiatsu-scholen, met name die van Shizuto Masunaga, die de traditie van Qi en Meridianen in ere herstelde.”³
Browns conclusie moet een schok zijn geweest voor de westerse shiatsu-gemeenschap, die ervan overtuigd lijkt te zijn dat de essentie van shiatsu draait om het werken met Qi, Meridianen en Tsubos, Hara-diagnose, Yin-Yang, de Vijf Elementen, enzovoort.

Maar al deze doctrines en concepten, die centraal staan in Zen Shiatsu en bijgevolg ook in de overgrote meerderheid van de Shiatsu-stijlen die vandaag de dag in Europa worden beoefend en onderwezen, ontbreken volledig in het leerboek dat als het basisboek voor Shiatsu werd beschouwd! Voor degenen die bekend zijn met de sociaalhistorische context van het vroegmoderne Japan, die ik eerder in dit hoofdstuk zeer beknopt heb beschreven, zal dit echter geen verrassing zijn geweest.
Het is onmogelijk om een nieuwe manuele methode te bedenken op basis van traditionele Chinese medische doctrines in een tijd waarin de Chinees-Japanse betrekkingen op een historisch dieptepunt stonden en traditionele geneeskunde het doelwit was van onderdrukking door de medische wereld. Volgens Urs Matthias Zachmann hebben de Chinees-Japanse oorlogen “de Japanse houding ten opzichte van het vroegere culturele model vrijwel onmiddellijk veranderd van respect en vriendschap in minachting en verachting voor de verslagenen”.⁴ Alles wat Chinees was, werd als achterhaald en verouderd beschouwd. Fukunaga had onmogelijk een nieuwe methode kunnen presenteren die op iets anders dan de moderne geneeskunde was gebaseerd. Om dit punt duidelijk te maken: de opkomst van Shiatsu volgt net als de ontsluiting van Japan tot de moderne tijd het patroon van verwesterlijking en de-Aziatisering.
Sterker nog, de opkomst van Shiatsu kan het best worden begrepen wanneer we deze analyseren in de geest van medisch syncretisme. Keren we terug naar de eerder genoemde Ishizaka Sotetsu, die probeerde de traditionele geneeskunde te herstructureren op basis van nieuwe inzichten vanuit westers perspectief. Bijna een eeuw later is de herstructurering van de traditionele geneeskunde erop gericht de technische kern te behouden, maar wordt elke poging om traditionele medische doctrines te actualiseren of te hervormen achterwege gelaten. De behouden technische kern wordt niet geënt op een hervormde versie van de traditionele geneeskunde, maar ditmaal op een volledig moderne kijk op het menselijk lichaam.

Dit verklaart meteen waarom in het boek van Fukunaga de traditionele doctrines nergens te vinden zijn. Er wordt geen melding gemaakt van Q, van de Vijf Fasen, van polsdiagnose… Er is in heel zijn boek slechts één uitzondering op de moderniteit: een hoofdstuk over spirituele genezing, dat voornamelijk bestaat uit zen-boeddhistische gezangen en mantra’s die de genezing bevorderen. Fukunaga hoopte waarschijnlijk dat dit hoofdstuk over religieuze genezing aanvaardbaar zou zijn omdat het een typisch Japans kenmerk was. De toepassing van vingerdruk bleef vanuit technisch oogpunt hetzelfde, er was niets te verbeteren.

Over het algemeen was Fukunaga's strategie om een enorme hoeveelheid westerse medische wetenschappen, een traditioneel technisch repertoire en een hoofdstuk over spirituele genezing met elkaar te vermengen. Als het theoretische kader als basis wordt beschouwd, dan heeft de opkomst van Shiatsu een aanzienlijk structureel probleem. Toen de moderne geneeskunde de traditionele medische doctrines in het theoretische kader voor de toepassing van vingerdruk verving, was er onvoldoende inzicht over hoe dit de toepassing van vingerdruk in echte klinische situaties precies zou ondersteunen. Dit werd gecompenseerd door een grote mate van optimisme. Fukunaga moet veel vertrouwen hebben gehad in wat de moderne geneeskunde in de toekomst zou gaan aantonen. Net als zijn voorgangers was Fukunaga overtuigd van de klinische efficiëntie van de traditionele geneeskunde. Hij was er zich van bewust dat vingerdruk effectief kan worden gebruikt om ziekten van de inwendige organen te behandelen en hij probeerde deze ingrepen te verklaren met behulp van moderne medische kennis.

Toen vingerdruk op de acupunctuurpunten en via het Meridiaan-stelsel werd gebaseerd op traditionele medische doctrines, kon het worden gebruikt om zowel ziekten van de inwendige organen te behandelen als aandoeningen van het spierstelsel, het skelet en de gewrichten. Wat Fukunaga niet leek te weten of weigerde te accepteren, is dat de westerse geneeskunde geen kader biedt voor interventies op inwendige organen door in te werken op “verschillende punten op het lichaam”. Fukunaga nam zijn toevlucht tot ongefundeerde beweringen zoals deze: “Shiatsu-therapie voedt de essentiële elementen van het lichaam, corrigeert afwijkingen in de elektronen en brengt de elementen waaruit de cellen bestaan in evenwicht, zodat er geen overdaad of tekort is en de activiteit van de cellen gezond blijft. Het reguleert de fysiologische functie van de zenuwen en past de metabolische activiteiten van verschillende orgaansystemen aan om de gezondheid te bevorderen.” Ik zou heel lang kunnen doorgaan met het gedetailleerd analyseren van uitspraken als deze, die onbewust precies de woordenschat van een beoefenaar van traditionele geneeskunde oproepen: voeden, elementen, overdaad, tekort… Misschien doe ik dat bij een andere gelegenheid. Ik ben erg benieuwd hoe je in 1939 kunt beweren dat Shiatsu afwijkingen in de elektronen corrigeert? Welke afwijkingen kunnen er op elektronenniveau zijn? Ik heb nog nooit van dergelijke afwijkingen gehoord en ik heb ook nog nooit iemand anders dit soort beweringen horen doen. Zelfs vandaag de dag, met alle medische vooruitgang die we nu genieten, zou het erg moeilijk zijn om dergelijke uitspraken te bewijzen.

Stephen Brown bevestigde mijn hypothese door het volgende op te merken: "Het is interessant om op te merken dat Tamai ervoor koos om zoveel anatomie en fysiologie in zijn tekst op te nemen, terwijl dit geen directe invloed lijkt te hebben op de theorie of praktijk van shiatsu. Waarschijnlijk wilde Tamai, in een tijdperk waarin de westerse wetenschap in opkomst was, indruk maken op mensen met zijn kennis van de moderne visie op het lichaam."⁵ Niet alleen was de westerse wetenschap toentertijd in opkomst, de traditionele geneeskunde was ook nog eens taboe!
Het wordt nog duidelijker als we de illustraties in het boek van Kazuma Fukunaga analyseren. Er zijn twee soorten illustraties in het boek: professionele anatomische illustraties uit westerse medische handboeken en naïeve schematische tekeningen, waarschijnlijk gemaakt door Kazuma Fukunaga zelf. Er is een schril contrast tussen de twee soorten illustraties, wat eens te meer aantoont dat de medische kennis die Fukunaga Kazuma in zijn nieuwe methode wilde opnemen, in feite “geen invloed had” op de daadwerkelijke praktijk van Shiatsu.

Naar mijn mening was de nieuwe methode die Kazuma Fukunaga beweerde te hebben ontwikkeld, in feite niets anders dan de goede oude Anma, gekruid met elementen van Anpuku, geroerd in een grote kom van westerse medische wetenschappen en besprenkeld met zen-boeddhistische mantra's. Net als Ishizaka Sotetsu verwierp Fukunaga de traditionele medische doctrines en nam hij enkele creatieve vrijheden. Fukunaga verving de meridianen door conventionele behandelingslijnen die toevallig op zeer vergelijkbare locaties op het lichaam waren aangebracht als de meridianen die hij in zijn nieuwe methode had weggelaten. Natuurlijk moet de vingerdruk worden uitgeoefend op “bepaalde punten” op het lichaam, die toevallig weer zeer dichtbij of precies op dezelfde anatomische locatie liggen als zeer populaire acupunctuurpunten.

In feite adviseerde Fukunaga om dezelfde banen en dezelfde punten te behandelen, maar niet op basis van de traditionele medische praktijk. Deze keer moet druk worden uitgeoefend om afwijkingen op elektronenniveau te corrigeren, de functies van de cellen in evenwicht te brengen en de fysiologische functies van de zenuwen te reguleren.
Dit is wat er gebeurde toen de westerse medische wetenschappen met geweld werden opgelegd aan een traditionele manuele modaliteit. Ze werden aangemoedigd om te doen alsof, in de hoop dat de westerse medische wetenschappen op een dag de mechanismen zouden leveren die zouden verklaren waarom de traditionele Chinese medische doctrines werkten. Kazuma Fukunaga beweerde dat zijn nieuwe methode volledig nieuw was, omdat hij afstand wilde nemen van Anma, terwijl het voor iedereen met een greintje objectiviteit duidelijk was dat zijn uitspraken niet konden worden geverifieerd.

Wat is de essentie van de opkomst van Shiatsu?
Ik laat het aan u om te oordelen; mijn woorden zouden te hard zijn.

^[1]   Kuriyama Shigehisa, The Historical Origins of Katakori, Nichibunken Japan Review: Bulletin of the International Research Center for Japanese Studies, 1997, p. 141

^[2]   Kuriyama Shigehisa, The Historical Origins of Katakori, Nichibunken Japan Review: Bulletin of the International Research Center for Japanese Studies, 1997, p. 137

³    Stephen Brown, The Roots of Shiatsu. Published in NAJOM, Volume 27, Number 80, November, 2020, p. 37

⁴    Urs Matthias Zachmann, China and Japan in the Late Meiji Period

⁵     Stephen Brown, The Roots of Shiatsu. Published in NAJOM, Volume 27, Number 80, November, 2020, P. 37